[ads1]
फुले आंबेडकरी चळवळ अत्यंत व्यापक स्वरुपाची आहे. ती केवळ पुस्तकात विसावलेल्या विचारधारेपुरतीच मर्यादित आहे, असे नाही. खरं तर आंबेडकरी चळवळ हीच एक पायाभूत चळवळ आहे त्यामागे एक संस्कृती आहे तसेच ती एकमेव वैश्विक चळवळ आहे अशी काही लोकांची धारणा आहे. ती खरी आहे असे मी आणि इतरांनी मान्य केलेच तरीही फुले किंवा इतर इझम जोपासणारी कोणतीही चळवळ संयुक्त संदर्भाने नसते, ती असलीच तरी ती संयुक्तपणे दोन्ही किंवा तिन्ही विचारधारा दुय्यम बनवितात अशीही काहींची धारणा आहे. परंतु फुले विचारधारा आणि आंबेडकरी विचारधारा मुळातच स्वतंत्र असली तरीही दोन्ही विचारधारेत बव्हंशी तंतोतंत जुळणारी भाषा आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ज्योतिराव फुले यांचा अभ्यास करणे हीच एक आपल्यासाठी मोठी उपलब्धी आहे. या दोन्ही विचारधारेत सत्य आहे. हे सत्य सूर्यसत्य आहे. ह्या सूर्यसत्याने सूर्य सिद्धांत निर्माण केला आहे. या सूर्यसत्याने निर्माण केलेल्या सिद्धांताला सूर्यसत्याचा सिद्धांत असे म्हणतात. या चळवळीत दोन सूर्य आहेत परंतु त्यांचा उजेड एकच आहे. हा उजेड घेऊन आपण सर्वचजण या चळवळीचे पांथस्थ झालो आहोत. होत आहोत. ही प्रक्रिया सतत चालू राहणारी आहे. कुणाच्या डोक्यात लवकर उजेड पडतो तर कुणाच्या डोक्यात उशिरा येतो. ज्याच्या मेंदूत कोणतीही हालचाल होत नाही तर तो विषयच नाही. म्हणूनच ज्यांना फुले आंबेडकरी चळवळीची भाषा समजली त्यांच्यापैकी बालाजी थोटवे हे एक आहेत. ही भाषा सूर्यभाषा आहे. त्या भाषेचा हरेक शब्द सूर्यशब्द आहे. या भाषेच्या सूर्यशब्दांचे अभ्यासक बालाजी थोटवे आहेत, हे नाकरता येत नाही. बालाजी थोटवे हे प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील, विशेषतः मराठवाडा (नांदेड) परिसरातील एक सामाजिक कार्यकर्ते, विचारवंत आणि लसाकमचे (लहूजी साळवे कर्मचारी महासंघ) प्रमुख नेते म्हणून ओळखले जातात. ते त्यांच्या व्याख्यानांसाठी, अभ्यासपूर्ण मांडणीसाठी आणि खुमासदार कथाकथन शैलीसाठीही प्रसिद्ध आहेत.
बालाजी थोटवे हे लहूजी साळवे कर्मचारी महासंघ या चळवळीचे (‘लसाकम’) माजी सरचिटणीस आणि प्रदेशाध्यक्ष राहिले आहेत. या संघटनेच्या माध्यमातून त्यांनी वंचित आणि मातंग समाजाच्या हक्कांसाठी मोठे काम केले आहे. त्यांनी अनेक सामाजिक परिषदा, शैक्षणिक परिषदा आणि व्याख्यानमालांचे आयोजन व नेतृत्व केले आहे. समाजातील परिवर्तनवादी चळवळींना दिशा देण्याचे काम ते सातत्याने करत असतात. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील आद्य क्रांतीगुरू लहुजी वस्ताद साळवे आणि साहित्यसम्राट अण्णाभाऊ साठे यांच्या विचारांचा व साहित्याचा प्रसार समाजात करण्यासाठी ते नेहमी अग्रेसर असतात. बालाजी थोटवे हे त्यांच्या विशिष्ट आणि विनोदी, पण तितकीच प्रबोधनपर शैलीतील कथाकथनासाठी ओळखले जातात. विविध विचारपीठांवरून सामाजिक विषयांवर ते अत्यंत अभ्यासपूर्ण आणि परखड मते मांडतात. ते शैक्षणिक क्षेत्रातही सक्रिय राहिले असून राष्ट्रवादी शिक्षक महासंघासारख्या शिक्षक संघटनांशी आणि शैक्षणिक उपक्रमांशी त्यांचे नाव जोडले गेले आहे. ते गतवर्षीच आपल्या सेवाकार्यातून मुख्याध्यापक पदावरून सेवानिवृत्त झाले आहेत. बालाजी थोटवे यांच्या व्याख्यानांची आणि भाषणाची एक विशिष्ट, प्रभावशाली आणि लोकभिमुख शैली आहे. त्यांच्या भाषण शैलीमुळेच ते महाराष्ट्रातील ग्रामीण तसेच शहरी भागात लोकप्रिय वक्ते म्हणून ओळखले जातात. ते केवळ कोरडे विचार मांडत नाहीत, तर आपल्या भाषणात ग्रामीण भागातील, रोजच्या जगण्यातील लहान-मोठ्या गोष्टी आणि मजेदार किस्से जोडतात. त्यांच्या बोलण्यात एक उपजत विनोदबुद्धी आहे. श्रोत्यांना हसवत हसवत, नकळतपणे एखाद्या गंभीर सामाजिक विषयावर विचार करायला लावणे ही त्यांची खासियत आहे. ते अनेकदा आपल्या भाषणात मराठवाड्याची माती आणि तिथली बोलीभाषा (खास करून नांदेड परिसरातील लहेजा) वापरतात. यामुळे सामान्य श्रोत्यांना ते आपलेसे वाटतात आणि भाषणाचा प्रभाव श्रोत्यांवर पडतो.
त्यांचे भाषण म्हणजे ‘एकतर्फी भाषण’ नसून ते श्रोत्यांशी संवाद साधत असल्यासारखे वाटते. वंचित, उपेक्षित आणि मातंग समाजाच्या प्रश्नांवर बोलताना त्यांची शैली अत्यंत धारदार आणि आक्रमक होते. कोणत्याही राजकीय किंवा सामाजिक दबावाला बळी न पडता ते सत्य परिस्थिती आणि इतिहास अत्यंत परखडपणे मांडतात. त्यांच्या भाषणाला साहित्यसम्राट अण्णाभाऊ साठे आणि क्रांतिगुरू लहुजी वस्ताद साळवे यांच्या विचारांचे भक्कम अधिष्ठान असते. अण्णाभाऊंच्या लोकनाट्य आणि शाहिरी परंपरेचा प्रभाव त्यांच्या सादरीकरणात स्पष्ट दिसतो. ते संदर्भासह आणि पुराव्यांसह इतिहासाची मांडणी करतात. कधी अत्यंत धीरगंभीर आवाज, तर कधी उपरोधिक टोमणा, आणि कधी क्रांतीची हाक देणारा कडकडाट… आवाजातील या चढ-उतारामुळे त्यांचे व्याख्यान कितीही मोठे असले तरी श्रोते कंटाळत नाहीत. सामाजिक चळवळींसोबतच बालाजी थोटवे यांचे शैक्षणिक क्षेत्रातील कार्य देखील अतिशय महत्त्वपूर्ण राहिले आहे. ते स्वतः एक शिक्षक आणि मुख्याध्यापक म्हणून कार्यरत होते. नुकतेच ते आपल्या सेवाकार्यातून सेवानिवृत्त झाले आहेत. मुख्याध्यापक म्हणून प्रशासकीय कार्यत्यांनी शिक्षण क्षेत्रात दीर्घकाळ योगदान दिले असून, मुख्याध्यापक म्हणून शाळेचे यशस्वी नेतृत्व केले आहे. शाळेतील विद्यार्थ्यांचा शैक्षणिक दर्जा सुधारणे, परीक्षांचे नियोजन अचूक करणे आणि शाळा प्रशासनात शिस्त आणणे यासाठी त्यांनी नेहमीच पुढाकार घेतला. वंचित आणि उपेक्षित मुलांसाठी बालरक्षक कार्यसामाजिक चळवळीशी जोडलेले असल्यामुळे, ग्रामीण आणि आर्थिकदृष्ट्या मागास किंवा वंचित घटकांतील (विशेषतः मातंग समाज व इतर उपेक्षित वर्ग) मुले शिक्षणापासून वंचित राहू नयेत, यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले. शाळाबाह्य मुलांना शोधून त्यांना पुन्हा शाळेच्या मुख्य प्रवाहात आणणे, हा त्यांच्या शैक्षणिक कार्याचा मुख्य उद्देश राहिला आहे. शिक्षक संघटनांचे नेतृत्वशिक्षकांच्या हक्कांसांठी आणि शैक्षणिक धोरणांमध्ये सुधारणा व्हावी यासाठी ते राष्ट्रवादी शिक्षक महासंघ आणि इतर शिक्षक संघटनांमध्ये सक्रिय राहिले. शिक्षकांच्या समस्या प्रशासनासमोर मांडणे आणि शैक्षणिक परिषदांच्या माध्यमातून शिक्षकांना मार्गदर्शन करण्याचे काम त्यांनी केले आहे. व्याख्यानांतून शैक्षणिक प्रबोधन ते आपल्या अभ्यासपूर्ण व्याख्यानांमधून केवळ राजकीय किंवा सामाजिक विषयांवरच बोलत नाहीत, तर ‘शिक्षण आणि त्याचे महत्त्व’ यावर अधिक भर देतात. क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले, महात्मा जोतीराव फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या शैक्षणिक विचारांचा वारसा पुढे नेण्यासाठी ते पालकांना व विद्यार्थ्यांना प्रवृत्त करतात. विद्यार्थी – पालक समुपदेशन आपल्या खुमासदार संवाद शैलीचा वापर करून ते विद्यार्थी आणि पालकांचे समुपदेशन करतात. ग्रामीण भागातील मुलांमध्ये शिक्षणाची गोडी निर्माण करणे आणि अंधश्रद्धेऐवजी वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवणे हे त्यांच्या शैक्षणिक कार्याचे वैशिष्ट्य आहे.
थोटवे सरांनी जिल्हा परिषद हायस्कूल, रोहीपिंपळगाव ता. मुदखेड, जि. नांदेड येथे मुख्याध्यापक म्हणून अत्यंत उल्लेखनीय सेवा दिली आहे. या शाळेतील त्यांचा कार्यकाळ हा त्यांच्या शैक्षणिक आणि प्रशासकीय कारकिर्दीतील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. अधिकृत सेवा, ज्येष्ठता आणि प्रशासकीय नोंदीनुसार, त्यांची रोहीपिंपळगाव येथील नियुक्ती २३ जून २०२१ रोजी झाली होती. त्यांनी या शाळेत मुख्याध्यापक म्हणून दीर्घकाळ जबाबदारी सांभाळली आणि नुकतेच ते ३१ ऑगस्ट २०२५ रोजी आपल्या प्रदीर्घ शासकीय सेवेतून नियत वयोमानानुसार सेवानिवृत्त झाले आहेत. रोहीपिंपळगाव हायस्कूलमध्ये रुजू झाल्यानंतर त्यांनी शाळेच्या दैनंदिन कामकाजात शिस्त आणली. मुख्याध्यापक म्हणून त्यांनी शिक्षक, शिक्षकेतर कर्मचारी आणि विद्यार्थी यांच्यात उत्तम ताळमेळ निर्माण केला, ज्यामुळे शाळेचा शैक्षणिक आलेख उंचावण्यास मदत झाली. त्यांच्या कार्यकाळात शाळेचा शैक्षणिक दर्जा सुधारण्यावर विशेष भर दिला गेला. विशेष म्हणजे, या शाळेची निवड केंद्र सरकारच्या महत्त्वाकांक्षी ‘पीएमश्री शाळा’ उपक्रमांतर्गत करण्यात आली होती, ज्यामध्ये आधुनिक शिक्षण पद्धती आणि पायाभूत सुविधांचा विकास केला जातो. या प्रक्रियेत आणि अंमलबजावणीत मुख्याध्यापक म्हणून थोटवे सरांचे योगदान महत्त्वपूर्ण राहिले. वंचित घटकांसाठी आणि गळती रोखण्यासाठी प्रयत्न केले आहेत. रोहीपिंपळगाव आणि परिसरातील ग्रामीण भागातील, विशेषतः आर्थिक व सामाजिकदृष्ट्या मागास कुटुंबातील मुले शिक्षणापासून वंचित राहू नयेत, यासाठी त्यांनी ‘बालरक्षक’ भूमिकेतून काम केले. विद्यार्थ्यांची शाळेतील गळती रोखणे आणि पालकांचे समुपदेशन करणे याकडे त्यांनी विशेष लक्ष दिले. या कार्यकाळात त्यांनी शाळेत केवळ पुस्तकी ज्ञान न देता विविध महापुरुषांच्या जयंती, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि प्रबोधनात्मक व्याख्याने आयोजित केली. त्यांच्या या महत्त्वपूर्ण सेवाकाळामुळे आणि विद्यार्थ्यांमधील लोकप्रियतेमुळे, त्यांच्या सेवानिवृत्तीच्या वेळी शाळेत व रोहीपिंपळगाव परिसरात त्यांचा अत्यंत भावुक आणि भव्य सत्कार म्हणजेच निरोप समारंभ आयोजित करण्यात आला होता.
थोटवे सरांच्या संगतीत काही महनीय व्यक्ती आलेले आहेत. थोटवे आणि एस. जी. माचनवार यांच्यातील सहसंबंध सामाजिक चळवळी, शिक्षण क्षेत्र आणि स्थानिक मुदखेड-नांदेड परिसरातील सार्वजनिक कार्य या तीन पातळ्यांवर अत्यंत जवळचे आणि महत्त्वाचे राहिले आहेत. बालाजी थोटवे हे चळवळीचे लसाकम प्रदेशाध्यक्ष व प्रमुख नेते म्हणून कार्यरत आहेत. स्थानिक पातळीवर आणि विविध सामाजिक परिषदांमध्ये माचनवार सर आणि थोटवे सर एकाच सामाजिक विचापीठावर एकत्र काम करताना दिसतात. वंचित घटकांच्या आणि सामाजिक प्रश्नांच्या आंदोलनांमध्ये त्यांची एकमेकांना मोठी साथ लाभली आहे. हे त्यांचे सहकारी राहिले आहेत. शिक्षक संघटनांच्या माध्यमातून आणि शैक्षणिक गुणवत्ता वाढीच्या उपक्रमांमध्ये या दोघांचे प्रशासकीय व व्यावसायिक सहसंबंध अतिशय दृढ होते. मुदखेड आणि नांदेड परिसरातील विविध सामाजिक, शैक्षणिक व प्रबोधनात्मक कार्यक्रमांमध्ये नवीन राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणावरील चर्चासत्रे, कविसंमेलन किंवा महापुरुषांचे जयंती उत्सव अशा कार्यक्रमांत थोटवे सर आणि माचनवार सर नेहमीच प्रमुख निमंत्रित किंवा आयोजक म्हणून एकत्र सहभागी होतात. त्यांच्यात केवळ व्यावसायिक संबंध नसून ग्रामीण भागातील चळवळी एकत्र पुढे नेणारे मित्र आणि वैचारिक सहकारी म्हणून आपुलकीचे संबंध आहेत.दुसरी अत्यंत महत्त्वाची व्यक्ती म्हणजे फारुख अहमद. जे नांदेड दक्षिण विधानसभा क्षेत्रातील भारतीय लोकशाहीचे कार्यकर्ते व आंबेडकरी चळवळीचे खंबीर नेते यांच्यातील सहसंबंध प्रामुख्याने वंचित-बहुजन राजकीय चळवळ, सामाजिक ऐक्य आणि नांदेड परिसरातील पुरोगामी व्यासपीठे या पातळ्यांवर अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. फारुख अहमद हे नांदेड परिसरातील आंबेडकरी व वंचित बहुजन चळवळीचे एक खंबीर नेतृत्व म्हणून ओळखले जातात. बालाजी थोटवे हे दलित, मातंग व वंचित घटकांच्या हक्कांसाठी लढणारे नेते असल्याने, हे दोन्ही नेते विविध राजकीय व सामाजिक आंदोलनांमध्ये नेहमी एकत्र काम करताना दिसतात.आणखी एका व्यक्तीसंबंधी लिहिणे मला आवश्यकतेचे वाटते. प्रा. डॉ. दिलीप चव्हाण हे स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ, नांदेड येथील इंग्रजीचे प्राध्यापक, विचारवंत व लेखक आहेत. यांच्यातील सहसंबंध प्रामुख्याने उच्च वैचारिक चळवळ, शैक्षणिक धोरणांवरील मंथन आणि आंबेडकरी – बहुजन साहित्य चळवळ या पातळ्यांवर अतिशय महत्त्वाचे आहेत. डॉ. दिलीप चव्हाण हे महाराष्ट्रातील एक ख्यातनाम डावे-पुरोगामी विचारवंत, समीक्षक आणि लेखक म्हणून ओळखले जातात. तर बालाजी थोटवे हे ग्राऊंड लेव्हलवर वंचित घटकांच्या हक्कांसाठी लढणारे आक्रमक वक्ते आहेत. नांदेडमधील विविध सामाजिक, राजकीय आणि परिवर्तनाच्या मंचांवर डॉ. चव्हाण हे सिद्धांतांची मांडणी करतात, तर थोटवे सर आपल्या व्याख्यान शैलीतून ते विचार सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम करतात. डॉ. दिलीप चव्हाण हे राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणांचे सखोल अभ्यासक आहेत. दुसरीकडे, बालाजी थोटवे हे स्वतः जिल्हा परिषदेचे मुख्याध्यापक आणि शिक्षक व शिक्षण चळवळीचे अभ्यासक राहिले आहेत. शिक्षण क्षेत्रातील खासगीकरण, कंत्राटीकरण आणि बहुजन मुलांच्या शिक्षणासमोरील आव्हाने या विषयांवर विविध संघटनांनी आयोजित केलेल्या परिसंवादांमध्ये हे दोन्ही व्यक्तिमत्त्व एकत्र येतात.
मी गेल्या दोन तीन वर्षांत संपर्कात आलो. बालाजी थोटवे आणि माझेही वैचारिक मैत्री, शिक्षण क्षेत्र आणि पुरोगामी आंबेडकरवादी साहित्य चळवळ या पातळ्यांवर अतिशय घट्ट आणि आदराचे सहसंबंध राहिले आहेत. जून २०२६ मध्ये आयोजित झालेल्या २१ व्या आंबेडकरवादी साहित्य संमेलनाच्या मुख्य नियोजनात स्वागताध्यक्ष म्हणून मी आणि प्रमुख पाहुणे म्हणून बालाजी थोटवे यांनी एकत्र काम केले आहे. फुले-शाहू-आंबेडकर आणि अण्णाभाऊ साठे यांच्या विचारधारेवर आधारित असणाऱ्या अनेक साहित्यिक मंचांवर एकत्र राहिलो आहोत. नांदेडच्या विद्रोही साहित्य संमेलनातही एकत्र होतो. आम्ही दोघेही शिक्षण क्षेत्राशी जोडलेले असून एकाच जिल्ह्यात शालेय प्रशासन सांभाळत असताना, प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षकांच्या संघटना, शैक्षणिक परिषद आणि शैक्षणिक गुणवत्तेविषयीच्या उपक्रमांमध्ये आमचे व्यावसायिक व प्रशासकीय संबंध अत्यंत जवळचे राहिले आहेत. मी थोटवे यांच्या खुमासदार कथाकथन आणि भाषण शैलीचा मोठा चाहता व कौतुक करणारा आहे. सामाजिक प्रबोधनाचे कार्यक्रम वा इतर साहित्यिक तथा शैक्षणिक कार्यक्रमांमध्ये बालाजी थोटवे यांनी ‘अध्यक्षीय मार्गदर्शक’ किंवा ‘प्रमुख वक्ता’ म्हणून श्रोत्यांना मंत्रमुग्ध केले आहे. आमचा दोहोंचाही सहभाग साहित्य संमेलनातील सहभाग हा प्रामुख्याने नांदेड आणि मराठवाडा परिसरात आयोजित होणाऱ्या पुरोगामी, आंबेडकरवादी आणि बहुजन विचारधारेच्या साहित्य चळवळींशी जोडलेला आहे. या संमेलनाचा मुख्य उद्देश शोषित, वंचित आणि मातंग समाजातील साहित्यिकांना हक्काचे विचारपीठ मिळवून देणे आणि अण्णाभाऊ साठे व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार समाजातील तळागाळापर्यंत पोहोचवणे हा आहे. आम्ही साहित्यिक म्हणून नव्हे, तर पुरोगामी चळवळीचे मार्गदर्शक म्हणून या संमेलनांमध्ये उपस्थित राहत असतो. नांदेडमध्ये शिक्षण, साहित्य, राजकीय हक्क आणि सांस्कृतिक शाहिरी या सर्व आघाड्यांवर या सर्व नेत्यांचे व विचारवंतांचे एकमेकांशी घट्ट सहसंबंध आहेत आणि हे सर्व मिळून नांदेडची पुरोगामी ओळख टिकवून आहेत. एक सप्टेंबर या त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांना हार्दिक शुभेच्छा देतो आणि थांबतो, धन्यवाद!
– प्रज्ञाधर ढवळे, नांदेड
[ads2]
Leave a Reply