भारतातून इराणच्या जनतेसाठी भरपूर मदत हजारो वर्षांच्या मैत्रीचा परिणाम
मध्यपूर्वेत पुन्हा एकदा युद्धाचे ढग दाटले आहेत. इराण आणि इस्रायल यांच्यातील संघर्ष हा केवळ दोन देशांपुरता मर्यादित नाही, तर तो जागतिक राजकारण, अर्थव्यवस्था आणि सामरिक समीकरणांचा केंद्रबिंदू बनला आहे. या पार्श्वभूमीवर भारतातून इराणला होत असलेली मदत, तसेच लोकांच्या भावना, या गोष्टी या संघर्षाला एक वेगळेच स्वरूप देत आहेत.
काल रात्री डोनाल्ड ट्रम्प यांनी पाच दिवसांचा युद्धविराम जाहीर केला होता. पण प्रश्न असा उभा राहतो की, युद्धविराम हा खरोखर शांततेचा मार्ग असतो का, की तो स्वतःच युद्धातील एक रणनीती असतो? इतिहास सांगतो की अनेक वेळा युद्धविरामाचा उपयोग हा पुढील मोठ्या हल्ल्यांसाठी तयारी करण्यासाठी केला गेला आहे. त्यामुळे या घोषणेच्या मागेही काही मोठा राजकीय खेळ दडलेला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
इस्रायलची भूमिका या संघर्षात अत्यंत आक्रमक दिसते. त्यांचा उद्देश केवळ स्वतःचे संरक्षण नाही, तर इराणची सामरिक आणि आर्थिक शक्ती मोडून काढणे हा असल्याचे अनेक घटनांवरून स्पष्ट होते. इराणची अर्थव्यवस्था, समुद्री मार्गांवरील त्यांचा प्रभाव, आणि त्यांच्या आण्विक क्षमतांवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न, हे सर्व या संघर्षाचे मुख्य मुद्दे आहेत. विशेषतः होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर नियंत्रण मिळवणे हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण हा मार्ग जागतिक तेल वाहतुकीसाठी अत्यावश्यक आहे.
जर इस्रायल आणि अमेरिका मिळून इराणला कोपऱ्यात ढकलतील, तर खाडीतील सहा देशांची भूमिका काय असेल? हा एक मोठा प्रश्न आहे. कारण या देशांचे व्यापार, ऊर्जा आणि सुरक्षेचे प्रश्न थेट या संघर्षाशी जोडलेले आहेत. या युद्धाचे स्वरूप आता स्थानिक राहिलेले नाही, तर ते पूर्णपणे स्ट्रॅटेजिक बनले आहे.
अमेरिकेची भूमिका देखील तितकीच गुंतागुंतीची आहे. एकीकडे ते इस्रायलचे प्रमुख समर्थक आहेत, तर दुसरीकडे त्यांना खाडी देशांमधील आपली प्रतिष्ठा आणि सामरिक उपस्थिती टिकवून ठेवायची आहे. युद्धविराम जाहीर करण्यामागे कदाचित त्यांच्या अंतर्गत राजकीय दबावाचाही मोठा वाटा असू शकतो. त्यांच्या देशात वाढणारे प्रश्न, आर्थिक ताण, आणि जागतिक स्तरावरची प्रतिमा या सर्वांचा विचार करूनच हा निर्णय घेतला गेला असावा.
दरम्यान, इराणने विविध ठिकाणी केलेले हल्ले आणि इस्रायलच्या शहरांवर झालेले आक्रमण, यामुळे परिस्थिती अधिकच गंभीर झाली आहे. इस्रायलची अत्याधुनिक डिफेन्स सिस्टीम देखील काही प्रमाणात निष्प्रभ ठरत असल्याचे दिसून आले आहे. यामुळे युद्धाचा तोल बदलत चालल्याची चिन्हे दिसत आहेत.
या संघर्षात आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे इराणची आण्विक ठिकाणे. ती पूर्णपणे नष्ट करण्याचा प्रयत्न होऊ शकतो, अशी शक्यता व्यक्त केली जात आहे. जर असे झाले, तर त्याचे परिणाम केवळ इराणपुरते मर्यादित राहणार नाहीत, तर संपूर्ण जगावर त्याचा परिणाम होईल.
इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांनी युद्धविरामाबाबत स्पष्ट भूमिका न घेता, पूर्वीसारखीच कारवाई सुरू ठेवण्याचे संकेत दिले आहेत. यावरून स्पष्ट होते की, युद्धविराम हा केवळ कागदोपत्री असू शकतो, प्रत्यक्षात मात्र संघर्ष सुरूच राहणार आहे.
या सगळ्या राजकीय आणि लष्करी घडामोडींमध्ये एक मानवी पैलू देखील समोर येतो. भारतातून इराणला मिळणारी मदत. भारतातील विविध भागांतून लोकांनी मोठ्या प्रमाणात आर्थिक मदत केली आहे. विशेषतः काश्मीरमधील लोकांनी, महिलांनी आपले दागिने देऊन, आणि अगदी एका छोट्या मुलीने आपल्या कानातील बाळी देऊन केलेली मदत हे केवळ आर्थिक योगदान नाही, तर ती मानवी संवेदनांची जिवंत उदाहरणे आहेत.
ही मदत अचानक निर्माण झालेली नाही. भारत आणि इराण यांच्यातील ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि भावनिक संबंध यामागे आहेत. वर्षानुवर्षे निर्माण झालेल्या या नात्यामुळेच अशा संकटाच्या वेळी लोक स्वतःहून पुढे येतात. हे नाते केवळ राजकीय नाही, तर ते माणुसकीच्या पातळीवरचे आहे.
तथापि, या सर्व घटनांमध्ये काही प्रश्न अनुत्तरित राहतात. उदाहरणार्थ, काही हल्ल्यांचे खरे स्वरूप काय आहे? काही ठिकाणी घडलेल्या घटनांचा आरोप इराणवर टाकला जातो, पण त्यामागे इतर शक्तींचा हात असू शकतो का? अशा शंका उपस्थित होतात आणि त्यातूनच माहिती युद्धाचे (information warfare) महत्त्व अधोरेखित होते.
आजची लढाई केवळ बंदुका आणि मिसाईल्सची नाही, तर ती माहिती, अर्थव्यवस्था आणि कूटनीतीची आहे. प्रत्येक देश आपल्या फायद्यासाठी प्रत्येक चाल आखत आहे. युद्धविराम, हल्ले, मदत या सर्व गोष्टी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत.
शेवटी, हा संघर्ष आपल्याला एक मोठा प्रश्न विचारतो युद्ध कधीच कोणाचे भले करते का? राजकीय फायद्यासाठी खेळले जाणारे हे खेळ सामान्य माणसाच्या आयुष्यावर किती मोठा परिणाम करतात, हे आपण विसरतो. तरीही, संकटाच्या वेळी पुढे येणारी मानवी मदत, संवेदना आणि एकजूट हीच खरी आशा आहे.
हीच संवेदना आणि हीच आक्रमकता या दोन्हींचा समतोल साधत जग पुढे जात आहे. आणि कदाचित, याच समतोलातच या संघर्षाचे उत्तर दडलेले आहे.
