[ads1]
दिल्लीमध्ये निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या राजीनाम्याबाबत विरोध प्रदर्शन सुरू आहे. अलीकडेच या विरोध प्रदर्शनादरम्यान एका व्यक्तीला ताब्यात घेतल्याचा व्हिडिओ समोर आला. या व्हिडिओमध्ये त्यांच्या हातात घोषवाक्याचा फलक आहे, मात्र ना पोलिस आणि ना माध्यमे त्या व्यक्तीला ओळखत आहेत. ते त्यांना विचारत आहेत, ‘आपण कुठून आला आहात?’ खरं तर या व्हिडिओमध्ये दिसणारी व्यक्ती भारतीय अर्थतज्ज्ञ ज्यां द्रेज आहेत. बेल्जियममध्ये जन्मलेले द्रेज १९७९ पासून भारतात राहत आहेत आणि २००२ पासून ते भारताचे नागरिक आहेत. ज्यां द्रेज हे भारतीय अर्थतज्ज्ञ आहेत मनरेगा, मध्यान्ह भोजन यांसारखी धोरणे प्रत्यक्षात आणली १९९० च्या दशकापासून त्यांनी अनेक सामाजिक कल्याणकारी उपक्रमांवर काम केले आहे आणि सरकारी कार्यक्रमांवरील चर्चांमध्ये योगदान दिले आहे. राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी अधिनियम २००५ (NREGA), माहितीचा अधिकार (RTI) अधिनियम आणि राष्ट्रीय अन्नसुरक्षा अधिनियम अर्थात मध्यान्ह भोजन योजना यांचा त्यांच्या कार्यात समावेश आहे. यासोबतच त्यांनी भारतातील भूक, कुपोषण आणि गरीब कुटुंबांपर्यंत अन्न पोहोचविण्याच्या सरकारी व्यवस्थेवर संशोधन केले. अन्नसुरक्षेशी संबंधित कायदे आणि धोरणांमध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. ज्यां यांनी सरकारी शाळा, प्राथमिक शिक्षण, मुलांचे आरोग्य आणि पोषण यांवर काम केले. मुलांना शाळा, अन्न आणि आरोग्य सुविधा मिळणे सामाजिक विकासासाठी आवश्यक आहे, यावर त्यांनी सातत्याने भर दिला आहे. मनरेगा सुरू केले, रोजगाराचा कायदा आणला ज्यां द्रेज हे मनरेगाचे प्रमुख समर्थक आणि त्याच्या मूलभूत संकल्पनेला आकार देणाऱ्या अर्थशास्त्रज्ञांपैकी एक आहेत. ग्रामीण लोकांसाठी रोजगार ही केवळ सरकारी मदत नसून, कायद्याने मिळालेला अधिकार असायला हवा, असा त्यांचा युक्तिवाद आहे. मनरेगामध्ये पात्र ग्रामीण कुटुंबांना कामाची मागणी केल्यावर एका आर्थिक वर्षात १०० दिवसांपर्यंत अकुशल मजुरीच्या कामाची हमी देण्याची तरतूद होती. या व्यवस्थेमुळे मजुरांना रोजगाराची मागणी करण्याचे बळ मिळाले, विशेषतः महिला आणि दुर्बल घटकांना, असे द्रेज यांचे मत आहे. द्रेज यांनी माहितीचा अधिकार (RTI), सामाजिक लेखापरीक्षण आणि सरकारी योजनांच्या अंमलबजावणीशी संबंधित चर्चेतही महत्त्वाची भूमिका बजावली. लोकांना केवळ योजनांचे लाभार्थी नव्हे, तर आपल्या अधिकारांचा दावा करणारे नागरिक मानले पाहिजे, यावर त्यांनी भर दिला. VB-G RAM G विधेयकाला विरोध केला द्रेज यांनी 2025 मध्ये मंजूर झालेल्या VB-G RAM G कायद्याबाबत चिंता व्यक्त केली की, निश्चित अर्थसंकल्प आणि केंद्र सरकारच्या वाढत्या नियंत्रणामुळे रोजगाराच्या मागणीवर आधारित जुनी व्यवस्था कमकुवत होऊ शकते. ग्लोबल इनइक्वॅलिटी रिसर्च पुरस्कार मिळाला ज्यां द्रेज यांचा जन्म बेल्जियममध्ये झाला. भारतातील गरिबी, भूक, अन्नसुरक्षा, ग्रामीण रोजगार, शिक्षण आणि आरोग्य यांसारख्या मुद्द्यांवर त्यांनी महत्त्वपूर्ण काम केले आहे. ग्रामीण आणि गरीब कुटुंबांच्या जीवनावर सरकारी धोरणांचा होणारा परिणाम ते अभ्यासतात. 5 जून 2026 रोजी पॅरिस स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स येथे आयोजित ‘वर्ल्ड इनइक्वॅलिटी कॉन्फरन्स’मध्ये द्रेज यांना ‘ग्लोबल इनइक्वॅलिटी रिसर्च अवार्ड’ (GiRA) देऊन सन्मानित करण्यात आले. ते अर्थशास्त्र विभागातील योजना आणि विकास विभागात मानद अध्यक्ष प्राध्यापक होते. भारत सरकारच्या नियोजन आयोगाने दिलेल्या निधीतून (एन्डोमेंट) ही संस्था स्थापन करण्यात आली होती. नोबेल विजेते अमर्त्य सेन यांच्यासोबत पुस्तके लिहिली द्रेज यांनी नोबेल पारितोषिक विजेते अमर्त्य सेन यांच्यासोबत दुष्काळावर आधारित हंगर अँड पब्लिक ॲक्शन (1989), इंडिया: डेव्हलपमेंट अँड पार्टिसिपेशन (2002), ॲन अनसर्टन ग्लोरी; इंडिया अँड इट्स कॉन्ट्राडिक्शन (2013) ही पुस्तके लिहिली. त्यांनी ब्रिटिश अर्थशास्त्रज्ञ निकोलस स्टर्न यांच्यासोबत बाजारपेठेतील धोरणात्मक सुधारणांवर आणि नोबेल पुरस्कार विजेते एंगस डीटन यांच्यासोबत मिळून पुस्तके लिहिली आहेत. द्रेज यांनी ‘सेन्स अँड सॉलिडॅरिटी: झोलावाला इकॉनॉमिक्स फॉर एव्हरीवन’ (2019) हे पुस्तक लिहिले. बेघर लोकांसोबत राहिले, गल्फ वॉरचे विश्लेषण केले डॉक्टरेटच्या अभ्यासादरम्यान द्रेज लंडनमध्ये बेघर लोकांसोबत राहिले आणि 1988 मध्ये त्यांना एक आंदोलन सुरू करण्यास मदत केली. नंतर त्यांनी आपल्या अनुभवांवर आधारित ‘नंबर 1 क्लॅफम रोड: द डायरी ऑफ अ स्क्वॅट’ या नावाचे पुस्तक प्रकाशित केले. त्यांचे काम भूक, लैंगिक असमानता, मुलांचे आरोग्य आणि शिक्षण यांसारख्या मुद्द्यांवर केंद्रित राहिले आहे. त्यामुळे सार्वजनिक धोरणांवरील चर्चेत गरिबी आणि सामाजिक कल्याणाचे प्रश्नही समाविष्ट झाले आहेत. द्रेज शांततेसाठी काम करणाऱ्या मोहिमांमध्येही सहभागी राहिले आहेत. १९९०-९१च्या इराक युद्धादरम्यान ते इराक-कुवैत सीमेवरील एका शांतता शिबिरात सहभागी झाले. त्यानंतर त्यांनी ‘हंगर अँड पॉव्हर्टी इन इराक, १९९१’ हे पुस्तक लिहिले, ज्यात आखाती युद्धानंतरच्या देशाच्या आर्थिक परिस्थितीचे विश्लेषण करण्यात आले होते. झारखंडमध्ये राहणारे द्रेज हे जंतर-मंतरजवळील केरळ हाऊसजवळ जमलेल्या चार जणांपैकी एक होते. इतरांमध्ये चित्रपट निर्माते अबान रजा, विद्वान आणि संशोधक परन अमितावा तसेच विद्वान आणि कलाकार अंजली एस. यांचा समावेश होता. ड्रेज यांनी आदर्श नगर पोलिस ठाण्यातून फोनवर सांगितले, ‘आम्ही तिथे पोस्टर घेऊन उभे होतो आणि माध्यमांशी बोलत होतो, तेव्हाच पोलिसांनी काहीही न सांगता आम्हाला ताब्यात घेतले.’ त्यांना याच पोलिस ठाण्यात ठेवण्यात आले होते. त्यांनी आरोप केला की, निदर्शनांशी संबंधित कोणत्याही कारणासाठी दिल्लीला न आलेल्या अनेक लोकांनाही ताब्यात घेण्यात आले. ते म्हणाले, ‘अशा सुमारे ३० ते ३५ लोकांना ताब्यात घेण्यात आले होते. ते कामगार वर्गातील आणि अल्पसंख्याक समुदायातील होते. त्यांच्याशी वाईट वागणूक देण्यात आली आणि मारहाण करण्यात आली.’
[ads2]
