देशातील पहिल्या अंडरवॉटर म्युझियमचा श्रीगणेशा:नौदलाची ऐतिहासिक युद्धनौका ‘आयएनएस गुलदार’ सिंधुदुर्गच्या समुद्रतळाशी विसावली
भारतीय नौदलात तब्बल ३६ वर्षे शत्रूंना धडकी भरवणारी ‘आयएनएस गुलदार’ ही ऐतिहासिक युद्धनौका आता एका नव्या आणि अनोख्या भूमिकेत दिसणार आहे. महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या किनारपट्टीवर निवती रॉक्सजवळ ही नौका समुद्रतळाशी २२ मीटर खोलीवर कायमची विसावली आहे. यातून देशातील पहिल्या ‘अंडरवॉटर म्युझियम’ आणि ‘सबमरीन टुरिझम’ची मुहूर्तमेढ रोवली गेली आहे. केवळ युद्धाचा इतिहास जपणारी ही नौका आता समुद्रात कृत्रिम प्रवाळ (कोरल) तयार करून दुर्मिळ सागरी जीवांचे नवे घर बनणार आहे, हा या प्रकल्पातील सर्वात नावीन्यपूर्ण भाग आहे. या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पामुळे राज्याच्या आणि विशेषतः कोकणच्या पर्यटनाला जागतिक पातळीवर एक नवी ओळख मिळाली आहे. गेल्या नऊ महिन्यांपासून विजयदुर्ग बंदरामध्ये या जहाजावर तांत्रिक प्रक्रिया सुरू होती. ती पूर्ण झाल्यानंतर या नौकेने निवतीच्या दिशेने आपला शेवटचा प्रवास यशस्वीरीत्या पूर्ण केला. या प्रकल्पामुळे स्थानिक पातळीवर स्कुबा डायव्हिंग, बोटिंग आणि आदरातिथ्य क्षेत्रात रोजगाराच्या अभूतपूर्व संधी निर्माण होणार आहेत. परिणामी, सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या अर्थव्यवस्थेला मोठी चालना मिळेल, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे. समुद्रात कोणतीही मोठी वस्तू टाकताना पर्यावरणाची काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. याच पार्श्वभूमीवर, गोवा येथील ‘नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओशनोग्राफी’ने (एनआयओ) निवती रॉक्स परिसराचा सखोल वैज्ञानिक अभ्यास केला. समुद्रात नौका सोडण्यापूर्वी जहाजातील सर्व धोकादायक रसायने आणि प्रदूषण करणारे घटक पूर्णपणे काढून टाकण्यात आले आहेत. सिंधुदुर्गच्या जिल्हाधिकारी तृप्ती धोमसे यांनी तारकर्ली येथील ‘एमटीडीसी’च्या स्कुबा डायव्हिंग केंद्रात या प्रकल्पाची अधिकृत घोषणा केली. सागरी पर्यटन, साहसी खेळ आणि पर्यावरण संवर्धन यांचा हा एक उत्तम संगम असल्याचे त्यांनी आवर्जून नमूद केले. याआधी अमेरिकेत असा प्रयोग युद्धनौका किंवा मोठी जहाजे निवृत्त झाल्यानंतर ती समुद्रात बुडवून त्यांचे ‘कृत्रिम प्रवाळ’ बनवण्याची संकल्पना जगात वेगाने लोकप्रिय होत आहे. यामुळे समुद्रातील माशांना सुरक्षित अधिवास मिळतो. अमेरिकेतील ‘युएसएस ओरिस्कनी’ हे महाकाय विमानवाहू जहाज अशाच प्रकारे बुडवून जगातील सर्वात मोठे कृत्रिम प्रवाळ बनवण्यात आले होते. आता भारतातही हा अनोखा व पर्यावरणपूरक प्रयोग होत आहे. कोकणातील या अनोख्या प्रकल्पाची ठळक वैशिष्ट्ये आणि सुरक्षा नियम कृत्रिम प्रवाळ आणि जैवविविधता: समुद्रतळाशी नौकेभोवती कृत्रिम प्रवाळ विकसित होतील. त्यामुळे दुर्मिळ मासे आणि इतर सागरी जीवांना हक्काचा निवारा मिळेल. ५०० मीटर परिसरात बंदी: सुरक्षेच्या कारणास्तव नौकेच्या ठिकाणाहून ५०० मीटर परिसरात मासेमारी आणि इतर व्यावसायिक जहाजांना नांगर टाकण्यास मनाई. पर्यटकांसाठी पाणबुडी: पर्यटकांना या युद्धनौकेचे पाण्याखालून दर्शन घेण्यासाठी एका विशेष पाणबुडीची निर्मिती सुरू आहे.
