51 मिनिटांपूर्वी
- कॉपी लिंक
बॉलिवूड अभिनेत्री आणि भाजपा खासदार कंगना रणौत यांना दिल्ली उच्च न्यायालयाकडून मोठा दिलासा मिळाला आहे. न्यायालयाने त्यांच्या ओळखीचा गैरवापर करणारे एआयच्या मदतीने तयार केलेले डीपफेक व्हिडिओ, बनावट भाषणे, एडिट केलेली छायाचित्रे आणि इतर आक्षेपार्ह कंटेंटविरोधात अंतरिम संरक्षण दिले आहे. न्यायालयाने मेटाला आदेश दिला आहे की, अशा कंटेंटची माहिती मिळाल्यानंतर आणि आदेशाची प्रत मिळाल्यापासून ७२ तासांच्या आत तो हटवावा किंवा त्याचा प्रवेश बंद करावा. संबंधित सरकारी विभागांना चिन्हांकित वेबसाइट्स ब्लॉक करण्यासाठी आवश्यक पावले उचलण्याचे निर्देशही देण्यात आले आहेत.
कंगना रणौत यांनी दिल्ली उच्च न्यायालयात याचिका दाखल करून आरोप केला होता की, इंटरनेट आणि सोशल मीडियावर त्यांच्या ओळखीचा वापर करून बनावट आणि आक्षेपार्ह कंटेंट प्रसारित केला जात आहे. यात एआयच्या मदतीने तयार केलेली अश्लील छायाचित्रे, एडिट केलेले व्हिडिओ, चुकीची वक्तव्ये आणि कंगनाने एखादी गोष्ट सांगितली किंवा एखादी कृती केली आहे, असे भासवणारा कंटेंट यांचा समावेश आहे, प्रत्यक्षात मात्र तसे काहीही घडलेले नाही.
कंगनाच्या वतीने युक्तिवाद करण्यात आला की, अशा प्रकारच्या कंटेंटमुळे त्यांच्या प्रतिष्ठेला, गोपनीयतेला, सन्मानाला आणि ओळखीला हानी पोहोचते.
8 ऑक्टोबर रोजी प्रकरणाच्या सुनावणीदरम्यान न्यायालयाने याचिकेवर नोटीस बजावली होती. त्यानंतर 12 ऑक्टोबर रोजी समोर आलेल्या वृत्तानुसार, उच्च न्यायालयाने त्यांना अंतरिम दिलासा देत चिन्हांकित मजकूर हटवण्याचे आणि संबंधित वेबसाइट्सचा प्रवेश रोखण्याचे निर्देश दिले.
72 तासांच्या आत मजकूर हटवावा लागेल
मेटाला आदेशात चिन्हांकित आक्षेपार्ह मजकूर हटवण्याचे किंवा त्याचा प्रवेश बंद करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. यामध्ये व्हिडिओ, रील्स, पोस्ट तसेच संबंधित अकाउंट किंवा चॅनेलचा समावेश असू शकतो.
कंगनाची ओळख विनापरवानगी वापरून तयार केलेले डीपफेक, बदललेले व्हिडिओ-ऑडिओ, बनावट भाषणे, अश्लील मजकूर आणि खोटे एंडोर्समेंट यांवर बंदी घालण्यात आली आहे.
कारवाईचा अहवाल द्यावा लागेल
संबंधित पक्षांना न्यायालयात अनुपालनासंबंधी प्रतिज्ञापत्रे दाखल करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. भविष्यात समोर येणाऱ्या अशा मजकुराच्या लिंक्सही संबंधित पक्षांना पाठवण्याची परवानगी कंगना यांना देण्यात आली आहे.
कंगना रणौतपूर्वी जान्हवी कपूर, ऐश्वर्या राय, अमिताभ बच्चन, सलमान खान यांसारख्या अनेक सेलिब्रिटींनी व्यक्तिमत्त्वाचे अधिकार घेतले आहेत.
व्यक्तिमत्त्वाचा अधिकार म्हणजे काय आणि त्याचा काय फायदा होतो, ते समजून घेऊया-
व्यक्तिमत्त्वाचे अधिकार म्हणजे व्यक्तीशी संबंधित अधिकार. याअंतर्गत एखाद्या व्यक्तीला आपल्या नावाचा, छायाचित्राचा, आवाजाचा, ओळखीचा आणि तिच्या विशिष्ट ओळखीशी संबंधित इतर पैलूंच्या अनधिकृत वापराविरोधात कायदेशीर संरक्षण मागण्याचा अधिकार मिळू शकतो. उदाहरणार्थ, सलमानचे ब्रेसलेट, शाहरुखचा आयकॉनिक पोझ, जॅकी श्रॉफचे ‘भिडू’ हे नाव.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर एखाद्या व्यक्तीची ओळख ही तिची स्वतःची असते. दुसरी कोणतीही व्यक्ती तिचे छायाचित्र, आवाज किंवा ओळख वापरून असा मजकूर तयार करू शकत नाही, ज्यामुळे लोकांना चुकीची माहिती मिळेल किंवा त्या व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेला धक्का पोहोचेल. अशा प्रकरणांमध्ये कायदेशीर कारवाई केली जाऊ शकते.
उदाहरणार्थ-
- एखादी कंपनी परवानगीशिवाय एखाद्या अभिनेत्रीचा फोटो वापरून आपल्या उत्पादनाची जाहिरात चालवते.
- एखादी व्यक्ती एखाद्या अभिनेत्याच्या आवाजाची नक्कल करून खोटे विधान तयार करते.
- AI च्या मदतीने एखाद्या सेलिब्रिटीचा अश्लील व्हिडिओ तयार केला जातो.
- एखाद्या नेत्याच्या नावाने असे भाषण व्हायरल होते, जे त्याने कधी दिलेच नव्हते.
या प्रकरणांमध्ये परिस्थितीनुसार व्यक्तिमत्त्वाचे अधिकार, गोपनीयता, मानहानी किंवा इतर कायदेशीर अधिकारांचा प्रश्न उपस्थित होऊ शकतो. मात्र, प्रत्येक वापर आपोआप बेकायदेशीर ठरत नाही. प्रकरणाचे स्वरूप, परवानगी, संदर्भ आणि लागू असलेले कायदे महत्त्वाचे असतात.
मग एखाद्या सेलिब्रिटीवर मीम्सही बनवता येणार नाहीत का?
व्यक्तिमत्त्व हक्कांचे संरक्षण याचा अर्थ असा नाही की एखाद्या सेलिब्रिटीवरील प्रत्येक प्रकारची टीका, व्यंग्य किंवा मीमवर बंदी घातली जाते.
कंगना यांच्या प्रकरणात त्यांच्या वतीने मागितलेला दिलासा प्रामुख्याने कथित अश्लील, बनावट आणि दिशाभूल करणाऱ्या कंटेंटविरोधात होता. सुनावणीदरम्यान त्यांच्या वकिलांनी स्पष्ट केले होते की, त्या वेळी ते मीम्सविरोधात दिलासा मागत नव्हते.
एखाद्या सेलिब्रिटीच्या छायाचित्रापासून व्यंगात्मक मीम तयार करणे हे स्वतःमध्ये प्रत्येक परिस्थितीत बेकायदेशीर नसते. मात्र, AIच्या मदतीने बनावट अश्लील व्हिडिओ तयार करणे, खोटे विधान खरे असल्याचे भासवून प्रसारित करणे किंवा एखाद्याच्या ओळखीचा अनधिकृत व्यावसायिक वापर करणे हे कायदेशीर कारवाईचे आधार ठरू शकते.
या सेलिब्रिटींनीही व्यक्तिमत्त्व हक्क सुरक्षित केले-
अमिताभ बच्चन (2022) यांनी नाव, आवाज आणि छायाचित्राच्या अनधिकृत वापराविरोधात दिल्ली उच्च न्यायालयात धाव घेतली. न्यायालयाने बनावट जाहिराती, मर्चेंडाइज आणि त्यांच्या ओळखीच्या व्यावसायिक गैरवापरावर बंदी घालण्यासाठी अंतरिम संरक्षण दिले.
ऐश्वर्या राय बच्चन (2025) एआयने तयार केलेल्या छायाचित्रांविरोधात, बनावट वेबसाइट्स आणि त्यांच्या ओळखीच्या कथित गैरवापराविरोधात दिल्ली उच्च न्यायालयात पोहोचल्या. अभिनेत्रींचे वकील संदीप सेठी यांनी त्या वेबसाइट्सबद्दल सांगितले, ज्या स्वतःला अधिकृत प्लॅटफॉर्म म्हणून सादर करून ऐश्वर्या यांच्या नावाचा आणि छायाचित्रांचा वापर असलेले मग, टी-शर्ट तसेच पेय उत्पादनांसह अनेक अनधिकृत वस्तू विकत आहेत. लाइव्ह लॉनुसार, या प्रकरणाची सुनावणी करणारे न्यायमूर्ती तेजस करिया यांनी सांगितले की, ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म्स आणि ऐश्वर्या यांची छायाचित्रे बदलून किंवा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा परवानगीशिवाय वापर करणाऱ्या लोकांवर बंदी घातली जाईल.
सलमान खान (2025) या अभिनेत्याने नाव, आवाज, छायाचित्र आणि व्यक्तिमत्त्वाचा व्यावसायिक वापर केल्याविरोधात दिल्ली उच्च न्यायालयात याचिका दाखल केली. डिसेंबर 2025 मध्ये न्यायालयाने सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सना तक्रारीवर IT नियमांनुसार कारवाई करण्याचे निर्देश दिले.
अरिजीत सिंह (2024) या गायकाने आपल्या आवाजाची AI क्लोनिंग आणि परवानगीशिवाय नाव व ओळखीचा वापर केल्याविरोधात कायदेशीर कारवाई केली. हे प्रकरण AI द्वारे तयार केलेल्या आवाजाशी आणि डिजिटल कंटेंटशी संबंधित होते.
सुनील शेट्टी (2025) या अभिनेत्याने आपल्या छायाचित्रांचा आणि ओळखीचा कथित अनधिकृत वापर केल्याविरोधात मुंबई उच्च न्यायालयात धाव घेतली. त्यांच्या परवानगीशिवाय काढलेल्या छायाचित्रांचा वापर जुगार आणि ज्योतिषविषयक प्लॅटफॉर्मसारख्या व्यावसायिक वेबसाइट्सवर केला जात असल्याचे त्यांनी सांगितले. याशिवाय, त्यांच्या नावाचा आणि प्रतिमेचा वापर करून विकल्या जाणाऱ्या वस्तूंवरही कारवाई करण्याची मागणी त्यांनी केली. तसेच, त्यांची आणि त्यांच्या नातीची डीपफेक प्रतिमा तयार करण्यात आल्याच्या एका प्रकरणाचाही त्यांनी उल्लेख केला.
अनिल कपूर (2023) यांनी ‘झकास’ हा संवाद, आवाज, छायाचित्र आणि हावभाव यांच्या वापराविरोधात याचिका दाखल केली. न्यायालयाने त्यांच्या ओळखीचा अनधिकृत व्यावसायिक वापर थांबवण्याचा आदेश दिला.
जॅकी श्रॉफ (२०२४) ‘भिडू’ हे नाव, आवाज, छायाचित्र आणि ओळख वापरण्याविरोधात न्यायालयात पोहोचले. हे प्रकरण एआय कंटेंट, मर्चेंडाइज आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर त्यांच्या ओळखीच्या गैरवापराशी संबंधित होते.
जान्हवी कपूर (२०२६) या अभिनेत्रीने आपल्या व्यक्तिमत्त्वाच्या हक्कांच्या संरक्षणासाठी न्यायालयाचा रुख केला. त्यांनी आपल्या व्यक्तिमत्त्वाच्या हक्कांशी संबंधित प्रकरणात इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या सुमारे ६,८८४ URL विरोधात कारवाई करण्याची मागणी केली होती. यामध्ये कथित अश्लील सामग्रीव्यतिरिक्त छायाचित्रे आणि ओळखीच्या गैरवापराशी संबंधित प्रकरणांचाही समावेश होता. दिल्ली उच्च न्यायालयाने सुरुवातीला ५५२ URL वर उपलब्ध सामग्री अत्यंत अश्लील किंवा पोर्नोग्राफिक असल्याचे मानले आणि ती हटवण्याचे निर्देश दिले. ही सामग्री ऑनलाइन कायम राहिल्यास अभिनेत्रीला भरून न निघणारे नुकसान होऊ शकते, असे न्यायालयाने मान्य केले.
अभिषेक बच्चन (2025) नाव, छायाचित्र आणि व्यक्तिमत्त्वाच्या अनधिकृत वापराविरोधात कायदेशीर संरक्षणाची मागणी केली. त्यांच्या याचिकेत डिजिटल कंटेंट आणि ओळखीच्या व्यावसायिक गैरवापराचा मुद्दा समाविष्ट होता.
करण जोहर (2025) या चित्रपट निर्मात्याने आपल्या ओळखीचा वापर करणारे कथित डीपफेक, मॉर्फ केलेले व्हिडिओ आणि इतर डिजिटल कंटेंटविरोधात याचिका दाखल केली.
नागार्जुन (2025) या तेलुगू अभिनेत्याने AIच्या मदतीने तयार केलेले अश्लील डीपफेक, छायाचित्रे आणि इतर डिजिटल कंटेंटमध्ये आपल्या ओळखीच्या कथित गैरवापराविरोधात न्यायालयात धाव घेतली. त्यांना अंतरिम संरक्षण मिळाले.
हृतिक रोशन (2025) या अभिनेत्याने आपल्या ओळखीचा आणि छायाचित्रांचा अनधिकृत वापराविरोधात कायदेशीर संरक्षणाची मागणी केली.
जया बच्चन (2025) त्यांनी नाव, छायाचित्र आणि ओळखीच्या अनधिकृत वापराविरोधात कायदेशीर संरक्षणाची मागणी केली. सेलिब्रिटींच्या ओळखीच्या डिजिटल गैरवापराशी संबंधित प्रकरणांमध्ये त्यांचे प्रकरण समाविष्ट होते.
अजय देवगण (2025) अनधिकृत ओळखवापराविरोधात कायदेशीर संरक्षण मिळवलेल्या सेलिब्रिटींमध्ये या अभिनेत्याच्या नावाचा समावेश आहे. अशा प्रकरणांमध्ये नाव, छायाचित्र आणि डिजिटल मजकुराचा गैरवापर हे प्रमुख मुद्दे राहिले आहेत.
वरुण धवन (2026) या अभिनेत्याने बनावट मर्चेंडाइज तसेच AIच्या मदतीने तयार केलेल्या आक्षेपार्ह व्हिडिओ आणि छायाचित्रांविरोधात दिल्ली उच्च न्यायालयात याचिका दाखल केली. न्यायालयाच्या आदेशात त्यांची ओळख अनधिकृतपणे वापरण्यास प्रतिबंध करण्याचे निर्देश समाविष्ट होते.
रवी किशन (2026) अभिनेते आणि खासदार यांनी AI द्वारे तयार केलेला बनावट आवाज, छायाचित्रे आणि बनावट जाहिरातींमध्ये त्यांच्या ओळखीचा वापर केल्याविरोधात कायदेशीर संरक्षण मागितले. न्यायालयाने संरक्षण देण्यासोबतच सोशल मीडिया आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर प्रकाशित आक्षेपार्ह व दिशाभूल करणारी सामग्री हटवण्याचे निर्देशही जारी केले आहेत. दिल्ली उच्च न्यायालयाने हा आदेश 2 जुलै रोजी पारित केला होता.
जुबिन नौटियाल (2026) गायकाने आपल्या आवाजाची नक्कल, AI द्वारे तयार केलेली सामग्री आणि ओळखीच्या अनधिकृत वापराविरोधात कायदेशीर संरक्षण मागितले. हे प्रकरण AI व्हॉइस क्लोनिंग आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर आवाजाच्या वापराशी संबंधित आहे.
विवेक ओबेरॉय (2026) अभिनेत्याने AI डीपफेक आणि आपल्या ओळखीच्या कथित गैरवापराविरोधात कायदेशीर संरक्षण मागितले. त्यांचे प्रकरण डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर एखाद्या सेलिब्रिटीच्या ओळखीचा वापर कोणत्या मर्यादेत केला जाऊ शकतो, याच्याशी संबंधित आहे.
विजय देवरकोंडा (2026) या अभिनेत्याने AI-निर्मित डीपफेक, बनावट एंडोर्समेंट्स आणि ओळखीच्या अनधिकृत वापराविरोधात न्यायालयात धाव घेतली. ऑक्टोबर 2026 मध्ये त्यांच्या प्रकरणातही अंतरिम संरक्षण देण्यात आले.