वर्ष 1955 तामिळनाडूच्या कोईम्बतूरमध्ये ‘आझाद’ चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरू होते. याचवेळी चित्रपट निर्माता एस.एस. वासन यांनी दिलीप कुमार यांची भेट एका प्रसिद्ध ज्योतिष्याशी घडवून आणली. ज्योतिष्याने दिलीप कुमार यांचा चेहरा पाहिला, हातावरील रेषा वाचल्या आणि त्यांची कुंडली बनवली. यानंतर त्यांनी अशी भविष्यवाणी केली, जी ऐकून खुद्द दिलीप कुमारही थक्क झाले. ज्योतिष्याने सांगितले की दिलीप कुमार यांचे लग्न वयाच्या चाळीशीनंतर होईल. त्यांची वधू त्यांच्यापेक्षा जवळपास निम्म्या वयाची असेल. इतकंच नाही, तर ती देखील चित्रपटांशी संबंधित असेल. भविष्यवाणी इथेच थांबली नाही. ज्योतिष्याने हे देखील सांगितले की त्या महिलेला एक गंभीर आजारही असेल. हे ऐकून दिलीप कुमार म्हणाले होते, “मी तर कधीच चित्रपटातील मुलीशी लग्न करणार नाही.” त्यावेळी दिलीप कुमार यांनी या भविष्यवाणीला गांभीर्याने घेतले नव्हते, पण 11 वर्षांनंतर ज्योतिष्याने सांगितलेली जवळपास प्रत्येक गोष्ट खरी ठरली. 1966 मध्ये 44 वर्षांच्या दिलीप कुमार यांनी 22 वर्षांच्या अभिनेत्री सायरा बानो यांच्याशी निकाह केला. आज सायरा बानो यांच्या ८२ व्या वाढदिवसानिमित्त, त्यांच्या आयुष्यातील आणि दिलीप कुमार यांच्यासोबतच्या त्यांच्या प्रेमकथेतील काही अनपेक्षित किस्से जाणून घेऊया. दिलीप कुमार यांच्यामुळे उर्दू शिकली सायरा बानो यांचा जन्म १९४४ मध्ये प्रसिद्ध अभिनेत्री नसीम बानो आणि निर्माते मियाँ एहसान-उल-हक यांच्या घरी झाला होता. विशेष म्हणजे, ज्या वर्षी सायरा यांचा जन्म झाला, त्याच वर्षी दिलीप कुमार यांचा पहिला चित्रपट ज्वार भाटा (१९४४) प्रदर्शित झाला होता. सायरा ६ वर्षांच्या असताना, त्यांना शिक्षणासाठी युनायटेड किंगडममध्ये पाठवण्यात आले. लंडनच्या प्रसिद्ध एलिट स्कूल क्वीन्स हाऊसमध्ये त्यांचे शिक्षण झाले. सुट्ट्यांमध्ये सायरा भारतात येत असत. अशाच एका सुट्टीत 12 वर्षांची सायरा तिच्या आईसोबत घरी ‘आन’ चित्रपट पाहत होती. हा चित्रपट मेहबूब खान यांनी बनवला होता आणि नायक होते दिलीप कुमार. दिलीप साहेबांच्या अभिनयाने सायराच्या मनावर असा प्रभाव पाडला की चित्रपट संपताच तिने आईसमोर आपली इच्छा व्यक्त केली. सायराने स्पष्ट सांगितले – लग्न करेल तर फक्त दिलीप कुमार यांच्याशीच. लंडनमध्ये शिक्षण घेत असतानाही सायरा बानोच्या मनात एकच स्वप्न होते – एक दिवस त्या मिसेस दिलीप कुमार बनतील. सायराने दैनिक दिव्य मराठीला दिलेल्या एका जुन्या मुलाखतीत ही गोष्ट सांगितली होती. सायराची आई नसीम बानो तिला सांगायची की, तिला दिलीप कुमारची पत्नी व्हायचं असेल, तर आधी त्यांची आवड-निवड आणि छंद समजून घ्यावे लागतील. मग काय होतं, सायरानेही दिलीप साहेबांच्या आवडीच्या गोष्टी शिकायला सुरुवात केली. जेव्हा तिला कळलं की दिलीप कुमार यांना उर्दू आणि शायरी खूप आवडते, तेव्हा सायराने मौलवी साहेबांकडून रीतसर उर्दू शिकायला सुरुवात केली. इतकंच नाही, दिलीप साहेबांना सतार आवडायची, म्हणून सायराने सतार शिकण्याचा प्रयत्नही केला.
काम करण्यावरून दिलीप कुमार यांनी पांढरे केस दाखवले सायराची आई नसीम एक अभिनेत्री होती. त्यामुळे दिलीप कुमार यांची नसीम बानो यांच्याशी भेट होत असे. ते सायराबद्दलही जाणून होते. सायराने चित्रपटसृष्टीत पाऊल ठेवण्याचा निर्णय घेतला आणि निर्माता एस. मुखर्जी यांनी ही गोष्ट दिलीप कुमार यांना सांगितली, तेव्हा त्यांनी म्हटले होते की सायराला चित्रपटांमध्ये करिअर करण्यापासून थांबवले पाहिजे. 1960 च्या दशकाच्या सुरुवातीला ‘दिल दिया दर्द लिया’ या चित्रपटाची कास्टिंग सुरू होणार होती. याच दरम्यान निर्माते एस. मुखर्जी यांनी दिलीप कुमार यांना सांगितले होते, “युसूफ, ही मुलगी तुमच्यासोबत काम करण्यासाठी वेडी झाली आहे.” यावर दिलीप कुमार यांनी आपल्या पांढऱ्या-काळ्या केसांवरून हात फिरवत सायराला सांगितले होते, “तू माझे हे पांढरे केस पाहिले आहेत का? मी तुझ्यापेक्षा खूप जास्त वयाचा आहे आणि मी डुकरासारखा खातो!” शम्मी कपूरची कानउघाडणी ऐकून सायरा रडली सायरा बानो यांचा पहिला चित्रपट 1961 मध्ये प्रदर्शित झालेला ‘जंगली’ होता. मात्र, चित्रपटांमध्ये पदार्पण करण्याचा निर्णय त्यांच्यासाठी अजिबात सोपा नव्हता. कुटुंब, विशेषतः त्यांची आई नसीम बानो, याच्या विरोधात होत्या, पण सायराने आपले हे स्वप्न सोडणे मान्य केले नाही. त्यांनी शाळेच्या सुट्ट्यांमध्ये ‘जंगली’चे चित्रीकरण सुरू केले. काही महिने चित्रीकरण केल्यानंतर त्या पुन्हा लंडनला गेल्या आणि आपले शिक्षण पूर्ण करू लागल्या. पण चित्रपटाच्या चित्रीकरणापासून ते प्रदर्शनापर्यंत, काही अशा घटना घडल्या, ज्यामुळे सायराला रडू कोसळले. खरं तर, सायरा बानो यांनी ‘जंगली’ चित्रपट साइन केला होता, पण त्यांना अभिनयाचा कोणताही अनुभव नव्हता. चित्रीकरणाच्या पहिल्या दिवशी त्या काश्मीरमधील शालीमार बागेत पोहोचल्या. तिथे हजारो लोक चित्रीकरण पाहण्यासाठी जमले होते. सायरा तशाही खूप लाजाळू होत्या. त्यांना ‘कश्मीर की कली’ गाण्याच्या एका ओळीवर फिरून लिप-सिंक करायचे होते, पण त्या वारंवार चुका करत होत्या. लिप-सिंकवर लक्ष दिले तर चुकीच्या दिशेने फिरत असत. फिरण्यावर लक्ष दिले तर गाण्याची ओळ सुटून जात असे. अनेक रिटेक्स्नंतर शम्मी कपूरने त्यांना रागावून सांगितले की, जर काम करायचे असेल, तर नीट कर. हे ऐकून सायरा खूप लाजल्या आणि रडू लागल्या. त्यांच्या बहिणीनेही सांगितले की, अजून वेळ आहे, हवे असल्यास अभिनय सोडून परत जाऊ शकतेस, पण सायराने हार मानली नाही. त्यांनी पुन्हा तोच सीन केला आणि यावेळी तो अगदी बरोबर केला. पण रिलीजपूर्वी आणखी एका घटनेने सायराला अस्वस्थ केले. एक दिवशी त्या आपल्या आईसोबत मुंबईतील एका दुकानात गेल्या होत्या. तेथे एक सेल्समन दिलीप कुमारचा मोठा चाहता होता. त्याने सायराच्या आईला विचारले की, मुलीचा चित्रपट कधी येत आहे? आईने सांगितले की पुढच्या महिन्यात. हे ऐकताच सेल्समन म्हणाला की पुढच्या महिन्यात दिलीप कुमार यांचा ‘गंगा जमुना’ हा चित्रपटही प्रदर्शित होत आहे. दोन्ही चित्रपट एकत्र आले, तर सायराचा चित्रपट कोण पाहणार? हे ऐकून सायरा घाबरल्या आणि तिथेच रडू लागल्या. त्यांना वाटले की त्यांचा चित्रपट फ्लॉप होईल. पण झाले अगदी उलट. ‘जंगली’ आणि ‘गंगा जमुना’ एका आठवड्याच्या अंतराने प्रदर्शित झाले आणि दोन्ही चित्रपटांनी मोठे यश मिळवले. पार्टीत पहिल्यांदा दिलीप कुमार यांनी लक्ष दिले ज्या मुलीसोबत काम करणे दिलीप कुमार अनेक वर्षे टाळत होते, एका संध्याकाळी त्याच मुलीला पाहून त्यांचा दृष्टिकोन कायमचा बदलला. आजचा दिवस म्हणजे 23 ऑगस्ट होता, पण साल 1966 होते. सायरा बानोच्या वाढदिवसाचा प्रसंग होता आणि तिच्या आई नसीम बानो यांनी त्यांच्या नवीन बंगल्याची गृहप्रवेश पार्टीही ठेवली होती. त्यावेळी सायरा ‘प्यार मोहब्बत’ चित्रपटाचे शूटिंग करत होती. शूटिंग संपवून ती पार्टीत पोहोचली, तेव्हा तिथे चित्रपटसृष्टीतील अनेक मोठे तारे उपस्थित होते. याचवेळी सायराची नजर दिलीप कुमार यांच्यावर पडली. नसीम बानो यांनी त्यांना खास करून पार्टीत बोलावले होते. दिलीप साहेब सायराच्या वाढदिवसात सामील होण्यासाठी मद्रासहून विमानाने मुंबईला पोहोचले होते. दिलीप कुमार यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात या संध्याकाळचा उल्लेख केला आहे. त्यांनी सांगितले होते की सायरा त्या दिवशी साडीत खूप सुंदर दिसत होती. तिला पाहून दिलीप साहेबांना पहिल्यांदाच जाणवले की ज्याला ते आतापर्यंत एक लहान मुलगी समजत होते, ती आता एक सुंदर आणि आत्मविश्वासी युवती बनली आहे. दोघांनी हात मिळवले. हाच तो क्षण होता, जेव्हा दिलीप कुमार यांच्या मनात सायराबद्दल एक नवीन भावना निर्माण झाली. पार्टी संपली आणि दिलीप साहेब मद्रासला परतले, पण आता सायरा त्यांच्या मनात घर करून राहिली होती. अशा प्रकारे दोघांमध्ये जवळीक वाढू लागली. आठ दिवस चालले प्रेमप्रकरण, मग थेट आईकडे मागितला हात सायरा बानोसाठी ही एखाद्या फिल्मी कथेपेक्षा कमी नव्हती. ज्या दिलीप कुमारना त्या लहानपणापासून पसंत करत होत्या, तेच आता त्यांच्या आयुष्यात जवळ आले होते. दैनिक दिव्य मराठीसोबतच्या संवादात सायराने सांगितले होते की, दिलीप कुमार मद्रासहून मुंबईला येत असत. ते सायराच्या घरी रात्रीचे जेवण करत आणि मग त्यांच्या शूटिंगसाठी निघून जात. दोघांमधील भेटीगाठींचा हा सिलसिला आठ दिवस चालला. मग एक दिवस दिलीप कुमार यांनी असे पाऊल उचलले, ज्याची सायराने कदाचित कधी कल्पनाही केली नव्हती. त्यांनी तिच्या आई आणि आजीकडे जाऊन सांगितले की, त्यांना त्यांच्या मुलीशी लग्न करायचे आहे. 44 वर्षीय दिलीप कुमार घोड्यावर स्वार होऊन पोहोचले होते निकाहच्या दिवशी दिलीप कुमार फुलांनी सजवलेल्या गाडीतून सायरा बानोच्या घरी जाऊ इच्छित होते, पण त्यांच्या भावांनी आणि मोठी बहीण सकीनाने त्यांना घोड्यावर बसून वरात घेऊन जाण्यासाठी मनवले. साधारणपणे घरून सायराच्या घरापर्यंत पोहोचायला फक्त दोन मिनिटे लागत असत, पण त्या दिवशी रस्त्यात हजारो चाहत्यांची गर्दी जमली होती. याच कारणामुळे दोन मिनिटांचा प्रवास एका तासात पूर्ण झाला. दिलीप कुमार घोड्यावर स्वार होते आणि पुढे पृथ्वीराज कपूर, शशी कपूर आणि नासिर (दिलीप कुमारचे धाकटे भाऊ) घोड्याला सांभाळत होते.
राज कपूर यांनी लग्नात आपले जुने वचन पाळले दिलीप कुमार आणि राज कपूर यांच्यात खूप घट्ट मैत्री होती. राज कपूर यांनी एकदा मस्करीत म्हटले होते की, ज्या दिवशी दिलीप कुमार लग्न करतील, त्या दिवशी ते त्यांच्या घरी गुडघ्यांवर चालत येतील. 11 ऑक्टोबर रोजी जेव्हा राज कपूर दिलीप कुमारच्या लग्नात पोहोचले, तेव्हा कुटुंबाने त्यांना त्यांचे जुने वचन आठवण करून दिले. मग काय, राज कपूर यांनी वेळ न घालवता गुडघ्यांवर बसून चालायला सुरुवात केली. हे पाहून तेथे उपस्थित पाहुण्यांमध्ये हशा आणि आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. सायरा बानो यांनी त्यांच्या ५९ व्या लग्नाच्या वाढदिवसानिमित्त सांगितले होते की, लग्नाची तयारी खूप कमी वेळात झाली होती. त्यांचा लग्नाचा पोशाख कोणत्याही मोठ्या डिझायनरने नाही, तर एका स्थानिक टेलरने शिवला होता. इतकेच काय, लग्नाची निमंत्रण पत्रिकाही छापली नव्हती. लग्नात पाहुण्यांची गर्दी इतकी होती की, जेवणही कमी पडले. परिस्थिती अशी झाली की, काही लोक लग्नातील छोट्या-छोट्या वस्तू आठवण म्हणून सोबत घेऊन गेले. कुणी चमचा उचलत होता, तर कुणी काटा आपल्या खिशात ठेवत होता.
दिलीपच्या दुसऱ्या लग्नाची बातमी वर्तमानपत्रात वाचली दिलीप कुमार आणि सायरा बानो यांच्या लग्नाला 16 वर्षे झाली होती. तेव्हाच 1982 मध्ये त्यांच्या आयुष्यात असे वळण आले, ज्याने या नात्याचा पाया हादरवून टाकला. सायराने एका वृत्तपत्रात (टॅब्लॉइड) वाचले की दिलीप कुमार यांनी हैदराबादच्या अस्मा रहमान नावाच्या महिलेशी दुसरे लग्न केले आहे. अस्मा दिलीप कुमार यांच्या बहिणींची मैत्रीण होती. जेव्हा दिलीप कुमार त्यांना भेटले, तेव्हा त्या तीन मुलांची आई होत्या. ही बातमी सायरासाठी एखाद्या धक्क्यापेक्षा कमी नव्हती. दिलीप कुमार यांनी नंतर त्यांच्या आत्मचरित्रात या नात्याला त्यांच्या आयुष्यातील ‘गंभीर चूक’ म्हटले. त्यांनी लिहिले की सायराला झालेल्या त्रासासाठी आणि तिच्या तुटलेल्या विश्वासासाठी ते स्वतःला कधीही माफ करू शकत नाहीत. या सगळ्यानंतरही सायराने नाते संपवण्याचा निर्णय घेतला नाही. दिलीप कुमार यांनी आपली चूक मान्य केली आणि सायराकडे थोडा वेळ मागितला. ते म्हणाले की त्यांना अस्मासोबत कायदेशीररित्या नाते संपवायचे आहे. 1983 च्या सुरुवातीला अस्मा आणि दिलीप कुमार यांचे नाते संपले. दिलीप कुमार यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात सायरा बानो यांच्या गर्भधारणेबद्दल एक महत्त्वाची गोष्ट सांगितली होती. त्यांनी लिहिले की, त्या काळात सायरा आई होऊ शकत नाही अशी चुकीची अफवा पसरवली गेली होती, तर सत्य काही वेगळेच होते. गर्भवती सायरा बाथरूममध्ये पडल्या होत्या दिलीप कुमार यांच्या मते, 1972 मध्ये सायरा गरोदर होत्या. त्या आठ महिन्यांच्या गर्भवती होत्या, तेव्हा उच्च रक्तदाबाच्या समस्येमुळे त्या बाथरूममध्ये पडल्या होत्या. डॉक्टर वेळेवर ऑपरेशन करू शकले नाहीत. यामुळे नाळेत अडकल्यामुळे बाळाला वाचवता आले नाही. नंतर त्यांना कळले की त्यांचे होणारे बाळ मुलगा होता. हा अपघात दोघांसाठी खूप वेदनादायक होता. यानंतर सायरा यांनी पुन्हा बाळंतपणाचा प्रयत्न केला नाही. त्यांनी याला देवाची इच्छा मानून स्वीकारले. बकिंगहॅम पॅलेसमध्ये नेऊन सायरा यांना सरप्राईज दिले लंडनमध्ये एके दिवशी सायरा यांनी दिलीप कुमार यांना सांगितले की, ‘काश, मी बकिंगहॅम पॅलेसमध्ये जाऊन महाराणींना भेटू शकले असते.’ योगायोगाने त्याच आठवड्यात दिलीप कुमार यांना महाराणींकडून एका टी पार्टीचे आमंत्रण मिळाले होते. त्यांनी सायरा यांना काहीही सांगितले नाही आणि त्यांना तयार करून रोल्स रॉयसने बकिंगहॅम पॅलेसमध्ये घेऊन गेले. जेव्हा गाडी राजवाड्याच्या गेटमध्ये पोहोचली, तेव्हा सायरा यांना कळले की त्या खरोखरच क्वीन एलिझाबेथ यांना भेटायला जात आहेत.
दिलीप कुमार सायराला घाबरवण्यासाठी दगड मारत असत दिलीप कुमार त्यांच्या गंभीर आणि शांत स्वभावासाठी ओळखले जात होते, पण सायरासोबत ते खूप खोड्या करत असत. 1967 मध्ये पन्हाळा चित्रपटाच्या शूटिंगदरम्यान रात्री वीज जात असे. अशा वेळी दिलीप कुमार गुपचूप बाहेर पडत आणि खिडकीवर छोटे-छोटे दगड मारत. निर्मनुष्य वातावरणात दगडांचा आवाज ऐकून सायरा आणि त्यांचे कर्मचारी भीतीने ओरडू लागत होते. सायरासाठी मनोज कुमार चित्रपट बंद करण्यास तयार होते ‘पूरब और पश्चिम’ चित्रपटाच्या शूटिंगदरम्यान सायरा बानो यांची तब्येत अचानक बिघडली होती. त्यांना अल्सरेटिव्ह कोलायटिसचा त्रास झाला होता आणि उपचारासाठी लंडनला जावे लागले. यादरम्यान, चित्रपटाचे दिग्दर्शक आणि अभिनेते मनोज कुमार यांनी सायराच्या जागी दुसऱ्या अभिनेत्रीला घेण्यास नकार दिला. ते म्हणाले की, ते सायरा बऱ्या होण्याची वाट पाहतील. गरज पडल्यास चित्रपट बंद करतील. मनोज कुमार यांच्या या वागण्याने दिलीप कुमार खूप प्रभावित झाले. वर्षानुवर्षानंतर जेव्हा मनोज कुमार यांनी ‘क्रांती’ चित्रपटात दिलीप कुमार यांना काम करण्याची ऑफर दिली, तेव्हा त्यांनी संपूर्ण पटकथा न वाचताच चित्रपटाला होकार दिला. दिलीप कुमार यांनी याला मनोज कुमार यांच्या जुन्या उपकाराचा सन्मान म्हटले होते. सायरा म्हणतात- मुलगा असता तर शाहरुखसारखा असता दिलीप कुमार यांचे निधन 7 जुलै 2021 रोजी झाले. यासोबत दोघांचा सुमारे 55 वर्षांचा वैवाहिक सहवास संपला, पण सायरा यांच्यासाठी दिलीप साहेब आजही त्यांच्या आयुष्याचा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहेत. सायरा बानो अनेकदा सोशल मीडियावर त्यांचे फोटो आणि त्यांच्याशी संबंधित आठवणी शेअर करत असतात. सायरा बानो आणि अभिनेता शाहरुख खान यांचे नाते खूप खास आणि आई-मुलासारखे आहे. सायरा आणि त्यांचे दिवंगत पती दिलीप कुमार, शाहरुखला नेहमीच आपला मानसपुत्र मानत असत. सायराने अनेक प्रसंगी सांगितले आहे की, शाहरुखला पहिल्यांदा पाहिल्यावर त्यांना त्याच्यात दिलीप कुमार यांची झलक दिसली होती. त्या नेहमी म्हणत असत की, जर त्यांना आणि दिलीप साहेबांना मुलगा असता, तर तो शाहरुखसारखाच असता. दिलीप कुमार यांच्या निधनानंतर शाहरुख तात्काळ सायरा बानो यांना भेटायला पोहोचले आणि त्यांना सांत्वना दिली.
